Zachowek – komu przysługuje, ile wynosi i jak go obliczyć

Testament, w którym cały majątek trafia do jednej osoby, albo darowizna mieszkania dokonana za życia nie zamykają sprawy rozliczeń w rodzinie. Najbliższym krewnym pominiętym przy dziedziczeniu prawo przyznaje zachowek, czyli roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Poniżej wyjaśniam, komu zachowek przysługuje, jak obliczyć jego wysokość na liczbach, które darowizny się dolicza i w jakim terminie trzeba wystąpić z żądaniem. Przy każdej zasadzie wskazuję konkretny przepis. Stan prawny na: październik 2026 r.

Komu przysługuje zachowek?

Krąg uprawnionych określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Są to zstępni (dzieci, a gdy dziecko nie dożyło otwarcia spadku – wnuki), małżonek oraz rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy w danej sytuacji dziedziczyliby z ustawy. Rodzice są więc uprawnieni dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych. Rodzeństwu, dalszym krewnym i partnerom w związkach nieformalnych zachowek nie przysługuje.

Prawa do zachowku nie mają osoby, które:

• zostały wydziedziczone w testamencie z przyczyn wskazanych w art. 1008 k.c. – przy czym przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 k.c.), a zstępni wydziedziczonego zstępnego zachowują prawo do zachowku (art. 1011 k.c.),
• zostały uznane przez sąd za niegodne dziedziczenia,
• odrzuciły spadek,
• zrzekły się dziedziczenia albo samego prawa do zachowku w umowie notarialnej z przyszłym spadkodawcą (art. 1048 k.c.).

Ile wynosi zachowek?

Zachowek to ułamek udziału, jaki uprawniony otrzymałby, gdyby nie było testamentu. Podstawowa stawka to połowa wartości tego udziału, a podwyższona – dwie trzecie, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym (art. 991 § 1 k.c.). Udziały ustawowe przy dziedziczeniu małżonka i dzieci wynikają z art. 931 k.c.: dziedziczą oni w częściach równych, przy czym małżonkowi przypada nie mniej niż jedna czwarta spadku.

Kto pozostał po spadkodawcy	Udział ustawowy dziecka	Zachowek dziecka (1/2)	Zachowek podwyższony (2/3)
Jedno dziecko, brak małżonka	całość	1/2	2/3
Dwoje dzieci, brak małżonka	1/2	1/4	1/3
Małżonek i jedno dziecko	1/2	1/4	1/3
Małżonek i dwoje dzieci	1/3	1/6	2/9
Małżonek i troje dzieci	1/4	1/8	1/6

Jak obliczyć zachowek krok po kroku?

1. Ustal udział ustawowy. Uwzględnia się także spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, a pomija tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992 k.c.).
2. Pomnóż udział przez 1/2 albo 2/3. Otrzymasz ułamek, który wyraża zachowek.
3. Ustal substrat zachowku. Od wartości majątku spadkowego odejmuje się długi spadkowe, a następnie dolicza darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 k.c.). Nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń.
4. Wyceń darowizny. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.).
5. Pomnóż substrat przez ułamek zachowku.
6. Odejmij to, co uprawniony już otrzymał. Darowizny i zapisy windykacyjne dokonane na rzecz uprawnionego zalicza się na należny mu zachowek (art. 996 k.c.).

Przykład praktyczny: ojciec, wdowiec, pozostawił dwoje dzieci. W testamencie powołał do całego spadku córkę. W spadku jest mieszkanie warte 400 000 zł, długów brak. Osiem lat przed śmiercią ojciec darował córce działkę, która według dzisiejszych cen jest warta 200 000 zł, a synowi przekazał kiedyś 30 000 zł. Substrat zachowku wynosi 400 000 zł + 200 000 zł + 30 000 zł = 630 000 zł. Udział ustawowy syna to 1/2, więc zachowek to 1/4 substratu, czyli 157 500 zł. Po zaliczeniu otrzymanej darowizny (30 000 zł) syn może żądać od siostry 127 500 zł. Gdyby był trwale niezdolny do pracy, ułamek wynosiłby 1/3, a rachunek wyglądałby odpowiednio inaczej.

Które darowizny dolicza się do zachowku?

Zasadą jest doliczanie darowizn dokonanych przez spadkodawcę, bez względu na to, jak dawno je uczyniono. Wyjątki przewiduje art. 994 k.c. Do spadku nie dolicza się:

• drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, np. prezentów okolicznościowych,
• darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku,
• przy zachowku należnym zstępnemu – darowizn uczynionych w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych (z wyjątkiem dokonanych na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego),
• przy zachowku należnym małżonkowi – darowizn uczynionych przed zawarciem małżeństwa.

Od kogo i w jakim terminie żądać zachowku?

Roszczenie kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercy (art. 991 § 2 k.c.). Jeżeli od niego nie można uzyskać zachowku, uprawniony może żądać jego uzupełnienia od osoby, która otrzymała zapis windykacyjny (art. 999¹ k.c.), a następnie od obdarowanego (art. 1000 k.c.). Obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia i może zwolnić się od zapłaty przez wydanie przedmiotu darowizny.

• Termin: roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu – z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy (art. 1007 k.c.).
• Sąd: pozew wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 k.p.c.). Przy wartości przedmiotu sporu do 100 000 zł jest to sąd rejonowy, a powyżej tej kwoty – sąd okręgowy (art. 17 pkt 4 k.p.c.).
• Opłata od pozwu: przy żądaniu powyżej 20 000 zł wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 200 000 zł, a przy niższych kwotach jest opłatą stałą (art. 13 u.k.s.c.). Przy żądaniu 127 500 zł opłata to 6 375 zł.

Od 2023 r. sąd może uwzględnić także sytuację osoby zobowiązanej. Na podstawie art. 997¹ k.c. może ona żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Terminy płatności rat co do zasady nie mogą łącznie przekraczać 5 lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie – 10 lat.

Czy od zachowku płaci się podatek?

Nabycie zachowku podlega ustawie o podatku od spadków i darowizn (art. 1 ust. 1 pkt 5), a obowiązek podatkowy powstaje z chwilą zaspokojenia roszczenia (art. 6 ust. 1 pkt 2a). Najbliższa rodzina, w tym małżonek, zstępni i wstępni, może skorzystać ze zwolnienia z art. 4a tej ustawy, którego warunkiem jest zgłoszenie nabycia naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego (druk SD-Z2). Brak zgłoszenia w terminie co do zasady oznacza opodatkowanie na zasadach ogólnych.

Podstawy prawne i źródła

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny: art. 931 (udziały ustawowe), art. 991-1011 (zachowek, doliczanie darowizn, wydziedziczenie), art. 997¹ (odroczenie, raty, obniżenie), art. 1007 (przedawnienie), art. 1048 (zrzeczenie się dziedziczenia i zachowku).
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: art. 39 (właściwość wyłączna sądu), art. 17 pkt 4 (właściwość sądu okręgowego).
• Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych: art. 13 (opłata od pozwu).
• Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn: art. 1 ust. 1 pkt 5, art. 4a, art. 6 ust. 1 pkt 2a.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy rodzeństwu należy się zachowek?

Nie. Uprawnieni do zachowku są wyłącznie zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy (art. 991 § 1 k.c.). Brat lub siostra spadkodawcy nie mogą żądać zachowku, nawet jeśli dziedziczyliby z ustawy.

Po ilu latach przedawnia się zachowek?

Roszczenie wobec spadkobiercy przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu, a roszczenie wobec obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego – po 5 latach od otwarcia spadku (art. 1007 k.c.). Po upływie terminu zobowiązany może skutecznie uchylić się od zapłaty, powołując się na przedawnienie.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności lub rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia (art. 997¹ k.c.). Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Czy wydziedziczenie zawsze pozbawia zachowku?

Tylko wtedy, gdy jest skuteczne. Wydziedziczyć można wyłącznie z przyczyn wymienionych w art. 1008 k.c., a przyczyna powinna wynikać z treści testamentu. Wydziedziczenie nie jest też możliwe, jeżeli spadkodawca uprawnionemu przebaczył (art. 1010 k.c.). Skuteczność wydziedziczenia bywa przedmiotem sporu w sprawie o zachowek.

Czy zachowek należy się, gdy nie było testamentu?

Może się należeć. Jeżeli spadkodawca za życia rozdał majątek w drodze darowizn, a w spadku pozostało niewiele, uprawniony może żądać uzupełnienia zachowku z uwzględnieniem doliczonych darowizn.

Który sąd rozpozna sprawę o zachowek w Częstochowie?

Właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 k.p.c.). Jeżeli spadkodawca mieszkał w Częstochowie, sprawę rozpozna Sąd Rejonowy w Częstochowie, a przy żądaniu przekraczającym 100 000 zł – Sąd Okręgowy w Częstochowie.

Więcej informacji znajdziesz na stronie zachowek – adwokat Częstochowa. Zobacz też: dziedziczenie długów i odrzucenie spadku.

---