Zachowek - adwokat w Częstochowie

Zachowku nie liczy się od tego, co realnie zostało po zmarłym. Do podstawy dolicza się darowizny uczynione przez spadkodawcę za życia oraz zapisy windykacyjne - inaczej wystarczyłoby rozdać majątek przed śmiercią, żeby pozbawić najbliższych ochrony. To właśnie ten mechanizm sprawia, że sprawy o zachowek bywają zaskakująco kosztowne dla obdarowanych.

Nie wszystko jednak podlega doliczeniu. Poza podstawą pozostają drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte, a przy obliczaniu zachowku dla zstępnych nie dolicza się darowizn uczynionych, zanim spadkodawca w ogóle miał zstępnych. Odrębne zasady dotyczą darowizn na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych - tu znaczenie ma odstęp czasu między darowizną a otwarciem spadku.

Wartość darowanej rzeczy ustala się według jej stanu z chwili darowizny, ale według cen z chwili orzekania. Przy nieruchomości darowanej wiele lat wcześniej różnica bywa ogromna i zwykle wymaga opinii rzeczoznawcy majątkowego. Gromadzenie dokumentów - aktów notarialnych, wyciągów, dowodów wpłat - decyduje o wyniku sprawy bardziej niż sama argumentacja prawna.

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercom - tym, którzy nabyli spadek na podstawie testamentu. Jeżeli uzyskanie od nich zapłaty jest niemożliwe, przepisy otwierają drogę do dochodzenia zachowku od zapisobierców windykacyjnych, a w dalszej kolejności od osób obdarowanych przez spadkodawcę.

Ta kolejność nie jest dowolna: pozwanie od razu obdarowanego, gdy spadkobierca jest wypłacalny, kończy się oddaleniem powództwa. Przed wniesieniem pozwu trzeba więc ustalić nie tylko kto co dostał, ale też w jakiej kolejności i z czyjego majątku da się realnie wyegzekwować zapłatę.

Osobna sytuacja powstaje wtedy, gdy sam uprawniony do zachowku otrzymał wcześniej darowiznę od spadkodawcy. Taka darowizna zalicza się na należny mu zachowek - i bywa, że po zaliczeniu roszczenie znika w całości.

Prawa do zachowku pozbawia skuteczne wydziedziczenie - ale tylko wtedy, gdy nastąpiło w testamencie i wskazano w nim przyczynę mieszczącą się w katalogu ustawowym. Samo pominięcie kogoś w testamencie nie jest wydziedziczeniem: taka osoba nadal może żądać zapłaty. W praktyce znaczna część sporów sprowadza się do tego, czy podana przyczyna była prawdziwa i czy rzeczywiście odpowiada ustawowej podstawie.

Zachowku nie dostanie także osoba, która zrzekła się dziedziczenia umową ze spadkodawcą, która spadek odrzuciła, oraz ta, którą prawomocnie uznano za niegodną dziedziczenia. Odrębna podstawa dotyczy małżonka: jest wyłączony od dziedziczenia, a tym samym od zachowku, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy, a żądanie było uzasadnione.

Skuteczne wydziedziczenie nie zamyka sprawy w rodzinie. Zstępni osoby wydziedziczonej zachowują własne prawo do zachowku, nawet jeśli wydziedziczony żyje - to konsekwencja, o której najczęściej nie wiedzą ani wydziedziczeni, ani spadkobiercy.

Pozwany o zachowek nie jest bezbronny. Pierwszym krokiem jest zawsze ustalenie, czy roszczenie się nie przedawniło - termin liczy się inaczej przy dziedziczeniu testamentowym, a inaczej przy ustawowym, i zdumiewająco często okazuje się już upłynięty.

Dalej wchodzą w grę zarzuty merytoryczne: zaliczenie darowizn otrzymanych przez uprawnionego, a w przypadku zstępnych także poniesionych na ich rzecz kosztów wychowania i wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku. Kwestionować można również wycenę majątku i sam fakt, że dana darowizna w ogóle podlega doliczeniu.

W wyjątkowych sytuacjach, gdy żądanie zapłaty rażąco narusza zasady współżycia społecznego - na przykład gdy uprawniony przez lata nie interesował się spadkodawcą albo go krzywdził - sąd może roszczenie obniżyć. Niezależnie od tego pozwany może wnosić o rozłożenie zasądzonej kwoty na raty lub o odroczenie terminu płatności, co przy zachowku obciążającym jedyne mieszkanie bywa jedynym sposobem, żeby go nie stracić.